पोटाच्या तक्रारी आता किरकोळ राहिलेल्या नाहीत : पीसीएमसीतील कामकाजी कुटुंबांमध्ये पचनविकार का वाढत आहेत?

आजचे कामकाजी व्यावसायिक दीर्घ कामाचे तास, अनियमित जेवणाची वेळ, फास्ट फूड किंवा तिखट पदार्थांचे वाढते सेवन, वारंवार चहा-कॉफी पिणे, अपुरी पाणीपिण्याची सवय आणि सततचा ताण यामध्ये अडकलेले आहेत. या सवयींमुळे पचनसंस्थेवर सातत्याने ताण येतो. कालांतराने यामुळे गॅस्ट्रायटिस, आम्लपित्त (अॅसिड रिफ्लक्स), इरिटेबल बाऊल सिंड्रोम, फॅटी लिव्हर, पित्ताशयाचे विकार आणि आतड्यांतील सूज यांसारखे आजार उद्भवू शकतात. सुरुवातीला किरकोळ वाटणारी समस्या दुर्लक्षित केल्यास ती हळूहळू दीर्घकालीन आजाराचे रूप धारण करू शकते.

उपलब्ध आकडेवारीही ही चिंता अधोरेखित करते. शहरी आणि निमशहरी भारतातील सुमारे ३०–४०% प्रौढ व्यक्तींना वारंवार पचनासंबंधी तक्रारी भेडसावत असल्याचे आढळते. फॅटी लिव्हरचा त्रास तर प्रत्येक तीन प्रौढांपैकी एकाला आढळतो, आणि त्यामध्ये लठ्ठ नसलेल्या व्यक्तींचाही समावेश आहे. पचनविकार हे वारंवार डॉक्टरांकडे जाण्याचे आणि कामावर गैरहजेरीचे एक प्रमुख कारण ठरत आहेत.

या आकडेवारीमागे अनेक वास्तव कथा दडलेल्या आहेत. पीसीएमसी परिसरातील ४२ वर्षीय छोटे उद्योजक राजेश यांना काही महिन्यांपासून आम्लपित्त आणि पोट फुगण्याचा त्रास होत होता. दुकानाच्या कामात व्यस्त असल्यामुळे ते दिवसभर जेवण टाळत आणि रात्री उशिरा जेवत. अँटॅसिड औषधांनी तात्पुरता आराम मिळत होता; परंतु त्रास परत येत होता आणि सतत थकवा जाणवत होता. अखेर सविस्तर तपासणीनंतर त्यांना सुरुवातीच्या टप्प्यातील फॅटी लिव्हर आणि गॅस्ट्रायटिस असल्याचे निदान झाले. वेळेवर उपचार, योग्य आहार मार्गदर्शन आणि जीवनशैलीतील बदल यामुळे त्यांची प्रकृती सुधारली आणि पुढील यकृत हानी टळली.

अशा घटना एक महत्त्वाचा संदेश देतात — पचनसंस्थेच्या तक्रारी या केवळ किरकोळ अस्वस्थता नसून शरीर देत असलेले इशारे आहेत. सतत होणारी आम्लपित्ताची समस्या, पोटदुखी, शौचाच्या सवयींमध्ये बदल, भूक न लागणे, अनपेक्षित वजन घटणे, मळमळ, उलट्या किंवा काळ्या रंगाची शौच या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये. वेळेवर निदान केल्यास बहुतांश पचनविकार शस्त्रक्रियेविना नियंत्रित करता येतात.

आधुनिक गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजीमध्ये अचूक निदान आणि प्रतिबंधात्मक उपचारांवर भर दिला जातो. एंडोस्कोपी, अल्ट्रासाऊंड, रक्ततपासण्या यांसारख्या प्रगत तपासण्यांद्वारे समस्येचे मूळ कारण शोधता येते. उपचारांमध्ये औषधोपचार, आहार सल्ला आणि प्रत्येक रुग्णाच्या दिनचर्येनुसार जीवनशैलीतील बदल यांचा समावेश असतो. सुरुवातीच्या टप्प्यात योग्य पावले उचलल्यास गुंतागुंत टाळता येते आणि दीर्घकालीन आरोग्य सुधारते.

पीसीएमसी–भोसरी येथील मेडिकव्हर हॉस्पिटल्समध्ये रुग्णांना त्यांच्या आजाराबाबत योग्य माहिती देणे, चुकीच्या सवयी दुरुस्त करणे आणि पचनसंस्थेचा समतोल पुन्हा प्रस्थापित करणे यावर विशेष भर दिला जातो. उद्दिष्ट केवळ लक्षणांवर उपचार करणे नसून, दैनंदिन काम, कुटुंबीय जबाबदाऱ्या आणि दीर्घकालीन आरोग्यासाठी सक्षम असे एकूणच चांगले आरोग्य निर्माण करणे आहे.

निरोगी पचनसंस्था ही शरीरातील ऊर्जा आणि तंदुरुस्तीचा पाया आहे. वारंवार होणाऱ्या पोटाच्या तक्रारींकडे दुर्लक्ष केल्यास महत्त्वाच्या अवयवांवर परिणाम होऊ शकतो आणि जीवनमान घसरू शकते. आपल्या शरीराचे संकेत ओळखा आणि योग्य वेळी वैद्यकीय सल्ला घ्या — हेच आरोग्यदायी भविष्याचे पहिले पाऊल आहे.

डॉ. हर्षल राजेकर, गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट, मेडिकव्हर हॉस्पिटल्स, पुणे